Home » Learn More » Trauma » De fawn-respons – als je continu in de overleefstand staat

De fawn-respons – als je continu in de overleefstand staat

Inleiding

De meeste mensen weten dat we bij extreme stress in de fight of flight stand kunnen gaan. We gaan vechten of vluchten. Dat freeze (bevriezen of verstarren) daar als derde respons bij hoort, is voor velen ook bekend. Maar dat is niet het hele verhaal.

Vanuit de polyvagaaltheorie weten we inmiddels dat er een sociaal verbindingssysteem is, dat ingeschakeld wordt vóórdat we in de vecht- of vluchtmodus gaan. Als klap op de vuurpijl wordt steeds vaker nóg een respons beschreven, de zogenaamde fawn-respons. Dat maakt dus samen vijf responsen.
Hoe zit dat?

In dit artikel zal ik deze vijf responsen beschrijven. Ik heb vooral aandacht voor de fawn-respons, die voor de meeste mensen het minst bekend is én waarvan de implicaties langzaamaan doordringen.

Naschrift maart 2024

Er is sinds de publicatie van dit artikel veel gebeurd. Nieuwe inzichten in de polyvgaaltheorie en andere terminologie. Ik heb een herziening van dit artikel op “De Polyvagale Wereld” geplaatst. Je kunt je daar gratis abonneren en zo op de hoogte blijven, want daar gaat nog veel meer moois en interessants verschijnen.

Lees dit artikel verder op
De Polyvagale Wereld“, op Substack,
een mooi, veelzijdig en reclamevrij schrijversplatform.
Reageren mag daar ook.

Je kunt je daar gratis abonneren, en je verheugen op wat komen gaat
aan artikelen over de polyvagaaltheorie en stress- en traumaresponsen.

Lees en volg ook de Relax More Substack.

23 gedachten over “De fawn-respons – als je continu in de overleefstand staat”

  1. Dag Roland,
    Dank voor deze ook voor mij nieuwe info.
    Ik mis in je verhaal de ‘fragment’ reactie. Bij freeze vindt ook fragment plaats: het opbergen van de verschrikkelijke gebeurtenis in kleine fragmenten in het brein. Zodat je er niet meer bij kunt. Dus geen actieve herinneringen hoeft te hebben. Ik ben even de naam kwijt van degene die dit beschrijft in een model over trauma. Kom ik nog wel op.
    vriendelijke groeten, Cees van Elst

    1. Avatar foto
      Ronald de Caluwé

      Dag Cees,
      Dank voor je bericht en vraag.
      In mijn optiek is de ‘fragment’ reactie geen op zichzelf staande trauma-respons, maar een onderdeel van het verstarren. Daar vindt inderdaad een dermate overspoeling plaats dat de persoon lichamelijk verstart en de gebeurtenis vaak gefragmenteerd wordt zodat het nog enigszins ‘te doen’ is.
      Je zou ook kunnen zeggen: zonder verstarring geen fragmentatie.
      Fragmentatie wordt door diverse trauma-deskundigen beschreven, bij mij komen met name Bessel van der Kolk en Peter Levine nu boven, maar ik heb ook Stephen Porges het woord wel eens horen gebruiken. En iedere Somatic Experiencing therapeut kent en herkent het fenomeen.
      Laar maar weten wanneer de naam opkomt!

      Fijne dag, hartelijke groet,
      Ronald

  2. Noor van der Werf klinisch psycholoog

    Hoi Ronald, wat een goed en fijn geschreven uitgebreid verhaal! Goede Nederlandse vertaling, die ga ik gebruiken. Ik denk dat behagen en vervagen de kern is van parentificatie en dus veel voorkomt bij mensen met hechtingsstrauma. De zogenaamde KOPP kinderen. Dat wordt de laatste jaren pas meer meer erkend als trauma, ik denk dat het daarom nu pas meer aandacht krijgt. Parentificatie en de bijbehorende mechanismen zijn al langer goed beschreven, en m.i. een mustread voor hulpverleners. Kinderen die zijn opgegroeid in gezinnen waar iets aan de hand was met een van de ouders of broers of zussen, en van jongsafaan ongemerkt aanvoelden dat ze hun eigen behoeften beter aan de kant konden zetten, emoties gaan wegstoppen en meehelpen zorgen zullen dat vaak normaal vinden. Prima gezin! Het is een verborgen traumatische ontwikkeling. Veel hulpverleners zijn KOPP kinderen. Best oké om je parentificatie om te zetten in een beroep, tenslotte ben je er goed in geworden. Heb ik ook gedaan. Maar wel essentieel om je er ook van te bevrijden en je eigen identiteit en grenzen en wensen te leren kennen en hanteren. Daarom is leertherapie ook zo belangrijk.

    1. Avatar foto
      Ronald de Caluwé

      Dag Noor,
      Dank voor je compliment en reactie.
      Ja, behagen en vervagen is wat we veel tegenkomen bij hechtingstrauma’s en/of ontwikkelingstrauma’s. Het is goed dat we hier steeds meer aandacht voor krijgen en steeds meer te beseffen het belangrijk dat we (bijna?) allemaal wel in enige mate geblutst en gedeukt zijn in ons leven.
      Dus leertherapie en intervisie zijn zeker belangrijk, goed dat je dat noemt.

      Wat ik zelf een belangrijk punt vind om aandacht voor te hebben, is dat we het hebben over problemen die zich op persoonlijk niveau afspelen, maar die heel duidelijk een link hebben met een “zieke” maatschappij. Er moeten op politiek niveau keuzes gemaakt worden om ons weer gezond om te kunnen laten gaan met de uitdagingen in het leven…

      Dus werk aan de winkel!

      Nogmaals dank, fijne dag!

    2. Wat een goed en helder artikel! Tot voor kort kende ik de fawn reactie niet. Heel fijn om een Nederlandse uitgebreide beschrijving te lezen. Wat ontzettend herkenbaar! Momenteel in (lichaamsgerichte) therapie komt een (voor mij onverwacht) vermijdend gehecht trauma naar boven. Onverwacht omdat ik naar mijn weten geen ‘trauma’s’ had meegemaakt. Ik herken me heel sterk in de fawn en ook de aanvullende reactie van Noor m.b.t. KOPP kinderen is heel herkenbaar. Ook ik ben een KOPP kind. Door een emotioneel afwezige vader (autisme) en drukke moeder met zeer verstrooid brein… met 6 kinderen waarvan ik de oudste, heb ik de emotionele zorg gemist. Iets niet hebben gekregen blijkt ook een trauma te kunnen veroorzaken, plus het gevoel dat er iets mis is met je. Omdat er geen aanleiding voor lijkt te zijn. Ik lees momenteel de boeken ‘ongezien opgegroeid’ en ‘ongekende gevoelens’ waardoor de oorzaak van deze problematiek ook helder wordt: Emotioneel onvolwassen ouders. Dat mijn reactie tijdens mijn jeugd dus een fawn reactie is geeft meer inzicht. Ik ben heel dankbaar dat er wat aan te doen is en dat er hoop is op een meer ontspannen en energieker leven.
      Ik las hieronder ook nog verband met ADD. Ik ga zeker ook eens het boek van Gabor Mate lezen. Dank voor de tip. HSP zal zeker ook met fawn te maken hebben, of niet?
      vriendelijke groet, Gerdien

      1. Avatar foto
        Ronald de Caluwé

        Dag Gerdien,
        Dank voor je reactie. Ja, de fawn respons vindt bij veel lezers herkenning. Zo zie je maar dat de polyvagaaltheorie (waar deze kennis naadloos in past) best veel in gang heeft gezet in “therapeutenland”. En goed dat hier aandacht voor komt en fijn dat het ook jou meer helderheid geeft en hopelijk zelfbegrip en -liefde.
        Ik wens je dan ook de ontspanning en energie die je jezelf toewenst!

        En: ja, minstens bepaalde vormen van HSP hebben te maken met een verhoogde gevoeligheid voor de wensen en behoeften van anderen; iets dat vroeg in het leven getraind is uit zelfbescherming.
        Ik ben niet genoeg thuis in HSP om te durven stellen dat dit altijd zo is. Bovendien geloof ik dat dat niet zo is. Het is immers nooit zwart-wit…

        Alle goeds gewenst en een hartelijke groet,
        Ronald

  3. Mirjam van Erven

    Ik ben een vrouw van rond de 50 jaar en mijn ouders hebben erg hard gewerkt wat ook getekende dat ze weinig tijd voor het gezin overbleef. Dat heeft gevolgen in mijn leven dat mijn innerlijk kind liefde heeft gemist. Ik ben in een relatie te recht gekomen waar ik mezelf wegcijferde en volledig op de ander gericht was. Nu 4 jaar geleden gescheiden en is er voor mij alles helder geworden. Ja ex-partner is zeer dominant heeft onze 3 kinderen volledig is zijn web getrokken en alle 3 leven ze niet maar bevinden zich in een overlevingsstand. Ik zie het voor mijn ogen gebeuren en ik sta machteloos. Ik blijf mijn kinderen rust en veilige haven bieden maar worden zo beïnvloed en omgekocht daar kan ik niet tegenop. Het is voor mij het belangrijk dat ik mijn energie niet weggeef of laat beïnvloeden zodat ik er voor mijn kinderen er kan zijn. Ja dit heeft heel wat energie gekost om nu zo sterk te zijn om dit gedrag en manipulatie te doorzien. Ook het gedrag van de kinderen wat zij overnemen om te overleven begrijp ik maar ik blijf benoemen en hen aanspreken op hun gedrag. Het is zo helder en herkenbaar wat er in dit artikel beschreven is. Ik ervaar het in mijn eigen leven en ik zie het in mijn ex-partner en ook in onze kinderen. Ik begrijp zelfs mijn ex-partner en ik ben zelfs niet boos op hem wat hij ook doet. Ook hij is zo geworden door zelf te overleven met zijn onzekerheid en angsten. Dat wil niet zeggen dat ik goedkeur wat hij doet alles behalve maar ik heb er geen invloed op.

    1. Avatar foto
      Ronald de Caluwé

      Dag Mirjam,
      Een heel verhaal, je hebt veel meegemaakt. Ik hoor/zie het vaker, dat mensen die goed hebben leren ‘vervagen en behagen’ in relaties terecht komen die eigenlijk in een bepaalde vorm een herhaling zijn van hoe het vroeger thuis was.
      Mooi om te lezen dat je nu meer helderheid hebt en triest dat je kinderen nog in het web van je ex-man zitten.
      Trauma’s worden inderdaad overerfd (lees ook dit blog maar eens). Mooi om te lezen dat je niet rancuneus bent; tegelijk ook goed om te weten dat je recht hebt op boosheid over het onrecht dat je aangedaan is. Wanneer alle emoties de revue zijn gepasseerd is dat vaak helend.

      Dank voor je reactie, ik wens je het goede!
      Hartelijke groet,
      Ronald

  4. Nicole Theunissen

    Helder artikel. Ik kende alleen de 3 Fs. Nu pas leer ik over de Fawn respons. Belangrijke kennis. Ik vind ook het verontschuldigen, dat je systeem kiest, mooi om te lezen. Hier mag wel meer bewustwording voor komen, want mijn ervaring is dat er gestraft wordt voor de reacties van het zenuwstelsel, zowel door familie als door hulpverlener, als jeugdinstellingen enzovoorts.

    1. Avatar foto
      Ronald de Caluwé

      Dag Nicole,
      Dank voor je bericht. Ja, het is ook belangrijk om mensen die ‘behagen en vervagen’ te ontschuldigen. Ik noem überhaupt mensen na een traumatische geschiedenis vaak niet een slachtoffer, maar een overlever.
      Dat is vaak ook al een perspectief-verschuiving.
      En inderdaad: victim blaming is een serieus probleem, dat voor secundair trauma kan zorgen… (Lees ook dit blog maar eens.)
      Hartelijke groet,
      Ronald

  5. Anne Eschauzier

    Ha Ronald, dankjewel voor je heldere verhaal. Ik ken de term fawn vanuit mijn eigen trauma therapie. Het doet me goed hoezeer je deze term betrekt op een grote groep mensen. De gedeelde menselijkheid. Dat neutraliseert voor mij de boel een beetje:-). En het is zeker helpend hoe je de stress reacties nog eens helder uiteenzet. Ik blijf daarop kluiven en zoeken. Dankjewel dus voor dit stuk her-inneren. Lieve groetjes van Anne.

    1. Avatar foto
      Ronald de Caluwé

      Dag Anne,
      dank voor je respons. Jaja, ‘behagen en vervagen’ is iets dat (te?) veel mensen herkennen als een onbewuste gedragsstrategie om te dealen met uiteenlopende situaties. Oefening baart uiteindelijk kunst…
      En je ziet ook hier dat mildheid belangrijk is.

      Nogmaals dank, alle goeds!
      Ronald

  6. Ik zie dit begrip de laatste tijd vaker langskomen in artikelen en ik heb, omdat ik lichaamsgericht traumatherapeut ben en in mijn werk zwaar leun op de Polyvagal theory van Stephen Porges, je artikel met belangstelling gelezen. Ik vraag me namelijk af of het wel klopt dat ‘fawning’ in het rijtje thuishoort van 1) sociale interactie, 2) vechten of vluchten en 3) bevriezen. Ik denk van niet. Ik denk dat fawning een vorm van compensatiegedrag (soms ook wel overlevingsmechanisme genoemd) is. Met compensatiegedrag bedoel ik gedrag wat wij vertonen om te bereiken wat wij ‘wilden’ (= tussen aanhalingstekens, want heel veel bewuste wil komt er niet aan te pas) bereiken met vechten/vluchten of bevriezen. Of omdat het te gevaarlijk is om die primaire reacties openlijk te vertonen. We acteren als het ware ‘boven op’ de onrust/hoge activering die in ons gaande is en we vertonen iets heel anders. Het gedrag maskeert de vecht/vlucht of bevries reactie. Dit maskerend gedrag kan allerlei vormen aannemen, afhankelijk van waar we in aanvang al goed in waren, wat onze omgeving waardeerde of waarmee we de omgeving intimideerden. Kortom, gedrag dat we hebben ontwikkeld om controle te hebben over onze omgeving.

  7. Mijn vorige reactie was te lang, dus ik heb de laatste zinnen hieronder gezet. Beetje verwarrend misschien …
    Het kan fawning zijn maar het kan ook ander gedrag zijn. Ik zie fawning niet als primaire reactie die te maken heeft met de drie delen van ons autonoom zenuwstelsel die sociale interactie, vechten/vluchten en bevriezen aanzetten. Ik denk dat fawning aangeleerd gedrag is, vaak onbewust geworden, maar toch aangeleerd gedrag. Doordat we het onbewust zijn geworden lijkt het primair, maar dat is het niet. De andere drie zijn dat wel.
    Zo zie ik het maar ik vind het interessant om andere visies te horen.

    1. Avatar foto
      Ronald de Caluwé

      Dag Jikke,

      Dank voor je bericht en respons. Fijn om zo uit te wisselen, zo kunnen we het begrip fawn steeds wat helderder krijgen. Ik kan je redenatie volgen, die klinkt heel redelijk en doordacht. Dank voor het delen daarvan.

      Ik zelf denk dat fawning gedrag is dat aangeboren is en tot ons standaard repertoire behoort. We zien het ook in de natuur, alleen niet zo “uitbundig” als bij ons mensen. Het komt echter niet bij iedereen op dezelfde manier tot uiting, het hangt sterk af van de situatie. Om te kunnen fawnen is enige mate van social engagement nodig. Daar zit variatie en daar heeft ook hetgeen je geleerd hebt in het leven invloed, want zo vormt zich het social engagement system nu eenmaal. 

      In SE zien we regelmatig fawning bij GHIA (Global High Intensity Activation). Wat er in het zenuwstelsel gebeurt is allemaal in de polyvagaaltheorie te plaatsen. 
      Het enige waar ik niet helemaal zeker van ben, is of fawning wel of niet aan geboren is bij zoogdieren, net waar jouw vraag over gaat. Ik heb daar geen bewijs voor.
      Bij het schrijven van het artikel heb ik gezocht wat Prof. Porges hierover te zeggen heeft, en heb van de week nog iets gevonden waar ik verder in duik. Daarnaast heb ik contact met de maakster van de Polyvagal Chart en heb ik daar binnenkort een Zoom-gesprek mee.
      Kortom: wordt vervolgd!

      Hartelijke groet,
      Ronald

  8. dag Roland,

    wat een goed artikel. Zo enorm herkenbaar voor mij! Ik kan alles plaatsen, had al een sterk vermoeden dat zoiets bestond maar nu heeft het een naam, handen en voeten. dankjewel, het maakt het begrijpen en vervolgens mee omgaan voor mij een stuk helderder.
    Is er ook iets bekent over de combinatie met autisme?

    vr groet

    1. Avatar foto
      Ronald de Caluwé

      Dag Fram,
      Dank voor je reactie, fijn dat het artikel verhelderend voor je is. Dat is ook de bedoeling. Veel mensen hebben eenzelfde gevoel, merk ik. Overigens ben ik bezig met een her-schrijving, mede n.a.v. de contacten die ik over dit thema heb gekregen na het verschijnen van het artikel. En daar zal het weer een stukje beter worden.

      T.a.v. je vraag over de combinatie met autisme kan ik het volgende zeggen:

      • er is een relatie tussen autisme en een ontregeld autonoom zenuwstelsel aangetoond;
      • of die opgaat voor alle vormen van autisme, weet ik niet; daarvoor ben ik gewoonweg niet voldoende thuis in dit onderwerp;
      • een boek dat je misschien wat handvatten kan geven, en dat sowieso boeiend is om te lezen, is “Het verstrooide brein” van Gabor Maté, zie deze link. O nee! Dat gaat over ADD, lees ik ook nu pas op de achterkant van het boek… Ik had dat verkeerd opgeslagen in mijn geheugen, mijn excuus voor het stichten van verwarring… Wat ik je dan kan aanraden is om mijn stuk over de polyvagaaltheorie eens door te nemen; daar vind je wel een link tussen ons zenuwstelsel en autisme.

      Nogmaals dank voor je reactie, alle goeds toegewenst,
      Ronald

  9. Dag Ronald,

    Naar aanleiding van een recente “werkgroep” vergadering. Hen ik gaan kijken baar mijn eigen inbreng en die van collega’s.
    Het was voor vele van ons geen veilige plek beginnende de locatie die gekozen werd. Hie er gereageerd werd door andere en wie er bij waren als “moderator “. Onze directie.
    Ik zag vele dingen bij mezelf en collega’s wat ik bij dit artikel kon matchen.
    Het verbinden en…
    Herken ik heel goed in mijn leven. De laatste weken loop ik rond met het gevoel dat ik een pritt tube ben dan een mens.
    Dat ik patronen moest gaan veranderen had ik wel door. Maar ik kon ze nooit bij de frees zetten en dacht dat het een gevolg was van er te lang in te zitten.
    Ik heb je artikel naar enkele gedeeld zodat ook zij kunnen/mogen leren.
    Bedankt om het te delen en vertalen voor ons!

    1. Avatar foto
      Ronald de Caluwé

      Dag Katleen,
      Dank voor je respons. Ik begrijp niet alles wat je schrijft, maar wel dat het artikel helpend was, en dat is het belangrijkst.

      Alle goeds gewenst!

  10. Dank je wel voor dit verhelderende stuk. Bij ons komen veel mensen met een psychische kwetsbaarheid en bij het lezen zag ik verschillende van hen voor me die mogelijk nog in dit proces zitten. Reden te meer om ze een zo veilig mogelijke omgeving ( in alle opzichten)te blijven bieden.

    1. Avatar foto
      Ronald de Caluwé

      Dag Karin, dank voor je respons. Ja, veiligheid is van groot belang. Stephen Porges, grondlegger van de polyvagaaltheorie, zegt zelfs: “Veiligheid IS de behandeling.”
      Alle goeds gewenst met je mooie werk!

  11. Hartelijk dank voor deze uitgebreide informatie!
    Fawn is nieuw voor mij (ook in de wetenschappelijke literatuur begrijp ik). Ben zo’n beetje door het proces van traumaheling heen (vermoed, hoop en denk ik:)). Heb inmiddels begrepen en ben zo langzaamaan aan het accepteren dat ik naast een HSP-er ook een HB-er ben – en een enorme beelddenker.

    De intelligentie heeft me geholpen bij het creëren van diverse copingsmechanismen, maar voelen was een ander verhaal. Bij het beelddenken fantaseerde ik eerder de ‘verkeerde kant op’ (zegt Loesje ongeveer). Voelen en een fijne kant op fantaseren gaat me nu stukken beter af. Qigong is daarbij een enorme hulpbron! Wat een feest om dat zo’n beetje dagelijks te doen. Ik kan mijn lichaam weer voelen en me afvragen wat ik per dag(deel) nodig heb. De beeldtaal vind ik ook geweldig: denk aan ‘monkey offers a plate’. Bij mijn weten is Qigong voor een deel op dierengedrag, en wat breder, op de natuur, geïnspireerd. Dieren schudden op een voor hen natuurlijke manier stress van zich af, terwijl mensen daar op minder functionele manieren mee omgaan, denk ik zo.

    Ook voel ik me meer verbonden met de wereld om me heen, en zijn ‘negatieve energieën’ van anderen niet langer een bedreiging, kan me daar meer voor afsluiten en/of het bij hen laten, bijvoorbeeld d.m.v. een ‘protection shield’. Positieve energieën kan ik dan weer beter toelaten.
    Kortom: fijn dat je ook deze Oosterse wijsheden toepast! Ik hoop dat je velen verder op weg kunt helpen!

    1. Avatar foto
      Ronald de Caluwé

      Dank voor je aardige reactie, Titia!
      Ik ben bezig met het herschrijven van het artikel, dus “stay tuned”, zoals de Engelsen dan zeggen. 😉

Reacties zijn gesloten.

Scroll naar boven