Home » Learn More » Tai Chi en Qigong » Qigong bij de preventie, behandeling en herstellen van COVID-19

Qigong bij de preventie, behandeling en herstellen van COVID-19

Chi Kung in het park tijdens Wereld Tai Chi Dag 2018 (foto: Rob Feber)

Inleiding

In dit blog wil ik een recent onder­zoek samen­vat­ten (het ver­scheen 10 mei 2020) en nabe­spre­ken. Het betreft een kli­ni­sche review over de rol die Qig­ong kan spe­len bij lucht­weg­in­fec­ties.

Qig­ong-oefe­nin­gen staan bekend om hun heil­zaam effect. Door het aan­dach­tig en medi­ta­tief gelei­den van de adem, gecom­bi­neerd met lichaams­hou­din­gen en/of bewe­gin­gen, wor­den stress­re­du­ce­ren­de en emo­tie­re­gu­le­ren­de effec­ten beschre­ven. Daar­naast is er veel beschre­ven over beter ont­wik­kel­de adem­spie­ren en posi­tie­ve effec­ten op de afweer en het her­stel­len van ziekten.

Qigong for the Prevention,Treatment, and Rehabilitation of COVID-19 Infection in Older Adults

Onder­zoe­kers vroe­gen zich af wat er bekend is over de effec­ten van Qig­ong bij lucht­weg­in­fec­ties, en dan meer spe­ci­fiek bij COVID-19. Dat is natuur­lijk een heel actu­e­le kwes­tie. Tege­lijk is daar ook nog geen uit­ge­breid en gede­gen onder­zoek over bekend. Hoe heeft men dat aangepakt?

Opzet van het onderzoek

Aller­eerst heb­ben de onder­zoe­kers geke­ken naar een aan­tal medi­sche aspec­ten die bij een ern­sti­ge COVID-19-infec­tie plaats kun­nen vin­den. Enke­le medi­sche pro­ble­men die regel­ma­tig beschre­ven wor­den — en die we ook in de media wel gezien en gehoord heb­ben — zijn dat:

  • Men­sen met een ver­min­der­de afweer (o.a. door onder­lig­gen­de ziek­ten en/of ouder­dom) extra vat­baar zijn;
  • Een COVID-19 infec­tie gepaard kan gaan met een cyto­ki­nestorm. Dit is een ern­sti­ge en vaak fata­le ont­re­ge­ling van de afweer waar­bij de afweer­cel­len een ont­ste­kings­re­ac­tie in het hele lichaam ver­oor­za­ken. De afweer slaat als het ware ‘op hol’, er is geen hou­den meer aan;
  • Ern­sti­ge adem­ha­lings­pro­ble­men kun­nen ontstaan;
  • Het her­stel veel ener­gie, adem­ha­lings­trai­ning, bewe­gings- en spier­kracht­trai­ning en ook psy­cho­lo­gi­sche onder­steu­ning vraagt.
  • Inmid­dels lijkt het er sterk op dat een aan­tal men­sen lang­du­rig blij­ven­de rest­klach­ten houdt (hoe lang weten we nog niet) op het gebied van moe­heid en energieniveau.

Op basis van deze ken­nis wer­den een aan­tal zoek­woor­den geko­zen die betrek­king heb­ben op deze medi­sche pro­ble­men (1), en wer­den deze gecom­bi­neerd met een aan­tal Qig­ong gere­la­teer­de zoek­woor­den (2). Van­we­ge de typi­sche lucht­weg­pro­ble­men die bij COVID-19 infec­ties kun­nen voor­ko­men, werd natuur­lijk ook gezocht op ‘lucht­weg­in­fec­tie’ en ‘adem-reva­li­da­tie’.

Deze zoek­ter­men wer­den ‘los­ge­la­ten’ op een aan­tal medi­sche data­ba­ses en de gevon­den arti­ke­len wer­den ver­vol­gens beoor­deeld. Als het een kli­nisch over­zicht betrof of een sys­te­ma­ti­sche review (3) en in het Engels of Chi­nees was geschre­ven, werd het arti­kel toe­ge­la­ten. Dat ble­ken er uit­ein­de­lijk 45 te zijn.

Over Qi en Qigong

Uiter­aard leg­gen de onder­zoe­kers in hun arti­kel uit wat ver­staan wordt onder Qi en Qig­ong. Ik zal kort samen­vat­ten wat zij beschrijven.

Qi

Dit is de ener­gie die stroomt door de meri­di­a­nen en die zorgt dat we onze dage­lijk­se levens­ac­ti­vi­tei­ten kun­nen ver­rich­ten. Er zijn ver­schil­len­de soor­ten Qi. De cir­cu­la­tie van Qi is betrok­ken bij alle levens­pro­ces­sen. Veel ziek­te­pro­ces­sen zijn een gevolg van een ver­stoor­de Qi-stroom.

Qigong

Dit is de trai­ning van het kun­nen regu­le­ren van de Qi. Het mag gezien wor­den als een mind-body trai­ning om lichaam, geest en adem te regu­le­ren, zodat gezond­heid bevor­derd wordt en ziek­te voor­ko­men of gene­zen.
De oefe­nin­gen bestaan uit lang­za­me bewe­gin­gen of stil­staan­de hou­din­gen, gepaard met adem­in­struc­ties en medi­ta­tie, veel­al in de vorm van visu­a­li­sa­tie en/of concentratie.

Deze oefe­nin­gen ken­nen een geschie­de­nis van meer dan 4000 jaar en zij zijn diep ver­we­ven met de Tra­di­ti­o­ne­le Chi­ne­se Genees­kun­de en de Tao­ïs­ti­sche leer. De term Qig­ong is ech­ter pas in de jaren vijf­tig van de vori­ge eeuw gemunt voor deze heil­za­me lichaam-geest discipline.

Onder­zoek heeft al aan­ge­toond dat Qig­ong zeer onder­steu­nend kan zijn bij veel (ook chro­ni­sche) ziek­tes die onder de inter­ne genees­kun­de beho­ren, als­me­de bij veel psy­cho­so­ma­ti­sche aan­doe­nin­gen. Denk hier­bij aan ast­ma, maag­aan­doe­nin­gen, fibro­my­al­gie, sui­ker­ziek­te en hoge bloed­druk. Daar­naast wordt Qig­ong gebruikt als gezond­heids­on­der­steu­ning bij oude­re men­sen met stem­mings­stoor­nis­sen en cog­ni­tie­ve [= het denk­ver­mo­gen betref­fend] ach­ter­uit­gang en dementie.

Onderverdeling van Qigong

We maken even een kort uit­stap­je om enke­le vor­men van Qig­ong te noe­men en in te delen. In het onder­zoek wordt gespro­ken van dyna­mi­sche- of actie­ve Qig­ong en medi­ta­tie­ve- of pas­sie­ve Qigong.

Onder de actie­ve Qig­ong kun­nen we o.a. Tai Chi Chu­an, Yi Jin Jing (spier- en pees-ver­ster­kings­oe­fe­nin­gen), Wu Qin Xi (de vijf die­ren oefe­nin­gen), Liu Zi Jue (de zes helen­de klan­ken) en Ba Duan Jin (de acht bro­kaatoe­fe­nin­gen) reke­nen. Alle­maal oefe­nin­gen die wereld­wijd bekend zijn en geoe­fend worden.

Bij pas­sie­ve Qig­ong beweegt het lichaam niet of wei­nig (het­geen niet wil zeg­gen dat het lichaam daar­bij onbe­lang­rijk is!) en wordt meer gewerkt met medi­ta­tie en adem. Het is meer een men­ta­le dan een fysie­ke training.

Voor veel men­sen is actie­ve Qig­ong mak­ke­lijk te leren en gezien de fysie­ke com­po­nen­ten ervan lijkt actie­ve Qig­ong meer geschikt als trai­ning voor het bewe­gings­stel­sel, waar­on­der de adem­ha­lings­spie­ren, dan pas­sie­ve Qigong.

Heilzame effecten van Qigong op luchtweginfecties

In de Tra­di­ti­o­neel Chi­ne­se Genees­kun­de [= Medi­ci­ne, dus TCM is de meest­ge­bruik­te afkor­ting] wordt een lucht­weg­in­fec­tie inge­deeld bij de ziek­ten die door exter­ne patho­ge­nen [= ziek­te­ver­wek­kers] ver­oor­zaakt wordt. Er ont­staat een balans­ver­sto­ring, die ons afweer­sys­teem moet cor­ri­ge­ren met behulp van de zgn. “Wei Qi”, de Qi of ener­gie die het immuun­sys­teem repre­sen­teert vol­gens de TCM. Als de Wei Qi vol­doen­de sterk is, zal de infec­tie bestre­den kun­nen worden.

Oude­re men­sen heb­ben vaak ver­slech­ter­de orgaan­func­ties door reeds bestaan­de chro­ni­sche aan­doe­nin­gen. Hier­door is hun Wei Qi niet meer zo krach­tig en zijn ze vat­baar­der voor ziek­te­ver­wek­kers en zal een infec­tie ook snel­ler een ern­stig beloop hebben.

Omdat Qig­ong ook de Wei Qi ver­sterkt, kan het wel­licht lucht­weg­in­fec­ties voor­ko­men, het beloop ervan posi­tief beïn­vloe­den of het her­stel bevorderen.

Mogelijke werkingsmechanismen van Qigong bij luchtweginfecties

De klei­ne getal­len zón­der haak­jes (bijv. 99) die in dit gedeel­te bij de tekst staan, refe­re­ren aan de onder­zoe­ken die in de lite­ra­tuur­lijst van het arti­kel staan. Mét haak­jes: zie onder­aan dit blog.

1) Stress- en emotieregulatie

Iede­re ziek­te zorgt voor een stress­re­ac­tie in het lichaam. Daar­naast kan er ook stress ont­staan door de zor­gen die je kunt heb­ben over het ziek-zijn. De door Ben­son geob­ser­veer­de fysi­o­lo­gi­sche ver­an­de­rin­gen [= ver­an­de­rin­gen in de stof­wis­se­ling] tij­dens medi­ta­tie 13 laten zien dat medi­ta­tie stress kan tegen­gaan. Ben­son spreekt daar­bij van een “relaxa­tie-res­pons” [= ontspanningseffect].

Zo is ook gevon­den dat het medi­ta­tief bewe­gen door Qig­ong de hoe­veel­heid stres­shor­mo­nen in het bloed ver­min­dert 14. Een ander effect is dat beoe­fe­na­ren min­der reac­tief wor­den, zodat nega­tie­ve gedach­ten min­der grip krij­gen. Een dem­pend effect op de hor­mo­na­le stress-as — waar­bij o.a. de hypo­tha­la­mus, hypo­fy­se (bei­de oude her­sen­struc­tu­ren) en bij­nier­schors betrok­ken zijn, en die direct effect heb­ben op de wer­king van het auto­no­me zenuw­stel­sel — maakt dat ont­ste­kings­re­ac­ties min­der hef­tig zijn 15.

In een groot onder­zoek werd gevon­den dat Qig­ong gevoe­lens van angst en depres­sie ver­min­der­de bij men­sen met COPD [= chro­nisch longlij­den] 16. Ook belang­rijk om te ver­mel­den is dat het beoe­fe­nen van Qig­ong een gevoel kan geven van con­tro­le (je doet zelf iets posi­tiefs voor je gezond­heid) en saam­ho­rig­heid als je het in een groep doet 17, 18.

2) Versterken van de ademhalingsspieren

Liu vond bij onder­zoek dat Qig­ong meet­ba­re effec­ten had op grijp­kracht, sprong­hoog­te en teen­kracht bij oude­re men­sen 19, dus een posi­tief effect op spier­kracht. Het spe­ci­fiek trai­nen van de buik­spie­ren leid­de tot een ster­ker mid­den­rif [= de belang­rijk­ste adem­ha­lings­spier] 20. Wu vond ook ster­ke­re adem­spie­ren bij COPD-pati­ën­ten die 3 maan­den Liu Zi Jue train­den 21.

3) Ontstekingsvermindering

Qig­ong kan een posi­tief effect heb­ben op zowel ont­ste­kingsfac­to­ren als op ont­ste­kingsreac­ties. Zo is onder ande­re gevon­den dat een 6 maan­den Tai Chi pro­gram­ma leid­de tot een lage­re IL6 spie­gel [= Inter­leu­ki­ne 6, een ont­ste­kings­ei­wit], ter­wijl dit voor­dien bij de deel­ne­mers veel te hoog was 22.

Ande­re onder­zoe­ken laten een lage­re CRP spie­gel zien [= een ont­ste­kings-graad­me­ter], een lage­re pro­duc­tie van ont­ste­kings­be­vor­de­ren­de stof­fen en hoge­re spie­gels van ont­ste­kings­rem­men­de stof­fen (cyto­ki­nes) 24, 25.

4) Het verbeteren van de immuunfunctie

De ver­be­te­ring van de immuun­func­tie door Qig­ong laat zich zien in de spe­ci­fie­ke- en de niet-spe­ci­fie­ke immuunrespons.

We begin­nen met de niet-spe­ci­fie­ke immuun­res­pons. Hier zien we dat Qig­ong het aan­tal en de acti­vi­teit van immuun­cel­len in het bloed ver­hoogt. Hier­bij wor­den vaak de T‑helpercellen genoemd, als­me­de de Natu­ral Kil­ler-cel­len; en dan gaat het vaak voor­al over de stof­fen die de aan­maak en/of func­tie van deze belang­rij­ke afweer­cel­len bevor­de­ren 24, 26, 27.

Boei­end is te lezen dat Nie­man con­clu­deert dat matig inten­sief oefe­nen het risi­co op lucht­weg­in­fec­ties kan ver­min­de­ren, ter­wijl inten­sief oefe­nen (“hea­vy exer­ci­se”) dit risi­co juist kan ver­ho­gen 28.

Over de spe­ci­fie­ke immuun­res­pons heb­ben we het als we kij­ken naar een toe­na­me van de immuun­cel­len en de spie­gels van immu­no­glo­bu­li­nes [= anti­stof­fen of ‑licha­men]. We zien dat er diver­se posi­tie­ve resul­ta­ten gevon­den zijn. Het gaat dan steeds om een sig­ni­fi­can­te [= meer dan toe­val­li­ge, dus zeer waar­schijn­lijk door de inter­ven­tie {in dit geval Qig­ong…} ver­oor­zaak­te ver­an­de­ring] ver­ho­ging van dend­ri­ti­sche cel­len 29, B‑lymfocyten 30 [= bei­de een bepaald soort afweer­cel] en IgA, IgG en IgM 31 [= belang­rij­ke immu­no­glo­bu­li­nen {Ig}].

Het valt op dat deze ver­be­te­rin­gen gro­ter zijn naar­ma­te er lan­ger (meer­de­re jaren) wordt geoe­fend. Geluk­kig werd ook gezien dat na een maand al posi­tie­ve effec­ten meet­baar waren, het­geen natuur­lijk zin­vol is om te weten in rela­tie tot de hui­di­ge COVID-19 pandemie.

Een klein zij­paad­je, maar mis­schien van belang wan­neer er daad­wer­ke­lijk een vac­cin is, is dat onder­zoek 32 laat zien dat Qig­ong-beoe­fe­naars na een water­pok­ken­vac­ci­na­tie een gro­te­re immuun­res­pons had­den [= dus meer afweer kre­gen]. Een ander onder­zoek 33 liet zien dat na een griep­vac­ci­na­tie de omvang en duur van de anti­li­chaam­res­pons veel beter was bij de Tai Chi-beoe­fe­na­ren dan bij de controlegroep.

Klinisch bewijs voor de effectiviteit van Qigong bij luchtweginfecties

Preventie

Er zijn een paar stu­dies over de pre­ven­tie­ve voor­de­len van Qig­ong bij lucht­weg­in­fec­ties. Zo is daar de stu­die van Hu et al [= en ande­ren] 34, die bewees dat Qig­ong-beoe­fe­na­ren sig­ni­fi­cant min­der lucht­weg­in­fec­ties had­den dan de con­tro­le­groep die ging jog­gen. Het onder­zoek liep twee jaar, en de effec­ten van Qig­ong wer­den alleen maar gro­ter (dus de ver­schil­len tus­sen de twee groe­pen namen toe).

Wright et al 35 deden onder­zoek bij zwem­mers die ook Qig­ong beoe­fen­den en von­den dat hoe meer Qig­ong er werd geoe­fend, hoe mil­der de optre­den­de ver­koud­heids- en griep­ver­schijn­se­len waren.

Behandeling

Er zijn een paar stu­dies gevon­den over de toe­pas­sing van Qig­ong in de acu­te fase van lucht­weg­in­fec­ties. Deze stu­dies laten een ver­kor­ting van de infec­tie­duur zien, maar géén bewijs­ba­re ver­min­de­ring van de pre­va­len­tie [= fre­quen­tie van vóór­ko­men] van luchtweginfecties.

Herstel en revalidatie

Ern­sti­ge lucht­weg­in­fec­ties heb­ben vaak een lang­du­ri­ge her­stel­pe­ri­o­de, ook bij jon­ge­re men­sen. De onder­zoe­ken naar effec­ti­vi­teit van Qig­ong bij het her­stel­len van lucht­weg­in­fec­ties zijn ook al niet heel dik gezaaid, maar we staan niet hele­maal met lege han­den! Ver­schil­len­de onder­zoe­ken laten de onder­steu­nen­de wer­king van Qig­ong zien.

Zo is daar Tong’s meta-ana­ly­se (zie (3) hier­on­der voor uit­leg) over 10 onder­zoe­ken, dat aan­toont dat Qig­ong de long­func­tie van COPD-pati­ën­ten [= chro­nisch longlij­den, met name chro­ni­sche bron­chi­tis en long­em­fy­seem] ver­be­tert. Daar­naast werd bij deze men­sen ook een ver­be­te­ring van kracht en con­di­tie gevon­den en een ver­be­te­ring op een belang­rij­ke meet­schaal voor kwa­li­teit van leven.

De onder­zoe­kers von­den hier­bij dat met name Ba Duan Jin en Yi Jin Jing ver­be­te­ring gaven en dat het effect van Liu Zi Jue niet meet­baar was. Ove­ri­gens laat een ande­re stu­die 38 zien dat Liu Zi Jue wel dege­lijk effec­tief is ten behoe­ve van COPD-patiënten.

Ten­slot­te noem ik nog het onder­zoek van Chen et al 39, dat aan­toont dat de long­func­tie ver­be­ter­de en de opna­me­duur in het zie­ken­huis ver­min­der­de bij pati­ën­ten met bron­chi­tis die Ba Duan Jin oefen­den. Uiter­aard ver­ge­le­ken met een con­tro­le­groep die deze oefe­nin­gen niet deed.

En verder…

Het arti­kel ver­volgt met een gedeel­te over hoe je Qig­ong kunt leren en tips voor het beoe­fe­nen. Aan­ge­zien mijn arti­kel al lang genoeg is en je elders op de web­si­te ook info over Qig­ong kunt vin­den, laat ik dat hier ver­der bui­ten de bespreking.

Aanbevolen vormen van Qigong

Dat zou ik ook kun­nen doen met het deel over wel­ke Qig­ong vorm aan te raden is. Toch is het m.i. zin­vol te ver­mel­den dat de auteurs vin­den dat Ba Duan Jin, Liu Zi Jue en buik­adem­ha­lings­oe­fe­nin­gen het meest geschikt zijn. Ik moet beken­nen dat ik eigen­lijk géén idee heb waar­om nu ineens buik­adem­ha­ling als apar­te dis­ci­pli­ne wordt genoemd; in het hele arti­kel wordt er ver­der niet op deze wij­ze over gerept…

Deze drie oefen­vor­men zijn vol­gens de auteurs vaak toe­ge­past, ze zijn mak­ke­lijk te leren, niet te hoog qua inten­si­teit en ze kun­nen geoe­fend wor­den in een klei­ne­re ruim­te. Dat maakt ze geschikt voor thuis­be­oe­fe­ning, bij­voor­beeld tij­dens quarantaine.

Er volgt nog een stuk over deze drie ver­schil­len­de vor­men dat ik nu bui­ten beschou­wing laat.

Conclusies

De auteurs con­clu­de­ren dat het bewijs sug­ge­reert dat Qig­ong poten­ti­eel bruik­baar kan zijn bij de pre­ven­tie, behan­de­ling en het her­stel van lucht­weg­in­fec­ties, inclu­sief COVID-19. Met name oude­ren zou­den ervan kun­nen pro­fi­te­ren. Ver­de­re onder­zoe­ken zijn nodig om de effec­ti­vi­teit van Qig­ong in deze con­tex­ten aan te tonen.

Nabeschouwing

De onder­zoe­kers heb­ben snel actie onder­no­men toen de coro­na-cri­sis los­barst­te. Het is een spe­ci­fiek onder­werp, dus dat men geen hon­der­den onder­zoe­ken vond is niet vreemd. Ten aan­zien van COVID-19 is er hele­maal geen enkel onder­zoek m.b.t. het effect van Qig­ong beschik­baar. Dat maakt dat de onder­zoe­kers — begrij­pe­lij­ker­wijs — wat moe­ten voort­bor­du­ren op onder­zoe­ken naar aan COVID-19 ver­wan­te ziek­ten en symp­to­men. Dat brengt natuur­lijk een risi­co met zich mee, name­lijk dat ze ver­keer­de aan­na­mes en gevolg­trek­kin­gen heb­ben gedaan.

Toch lees ik — als enigs­zins inhouds­des­kun­di­ge — geen heel ver­ras­sen­de of opval­len­de din­gen in het onder­zoek, dus kan ik de gevolg­de rede­na­ties en con­clu­sies begrijpen.

Nog drie opmerkingen

  1. Ik lees dat de effec­ten bij veel geraad­pleeg­de onder­zoe­ken pas na een pro­gram­ma van 12 of 24 weken, of zelfs een half jaar, wor­den geme­ten. Daar­naast wordt veel­vul­dig gevon­den dat lan­ger oefe­nen leidt tot meer effect. Qig­ong beoe­fe­na­ren weten natuur­lijk dat alleen her­haal­de oefe­ning leidt tot resul­taat, dus dat is voor hen niet vreemd.
    Het roept bij mij wél de vraag op wan­neer eigen­lijk de eer­ste effec­ten meet- en merk­baar zijn. En me dunkt ook rele­vant voor de hui­di­ge COVID-19 perikelen.
  2. “Meer onder­zoek is nodig.” Bij­na elk weten­schap­pe­lijk arti­kel besluit met deze opmer­king. En dat is niet alleen om onder­zoe­kers met nieu­we sub­si­dies aan het werk te hou­den. Weten­schap is nooit af. Het twij­felt en zoekt zich naar hou­vast in moe­ras­sen vol onze­ker­he­den. Heel frus­tre­rend voor wie pre­cies wil weten ‘hoe het zit’.
    En denk je te weten hoe het zit, dan kan nieuw onder­zoek die zeker­heid onder­uit halen.
    Dat geldt ook bij dit onder­zoek, voor­al omdat het onder­werp zo actu­eel én nog wei­nig onder­zocht is.
    Ik ver­moed en hoop dat er al nieu­we en spe­ci­fiek op COVID-19 gerich­te onder­zoe­ken gestart zijn.
  3. Ik vind het ook het ver­noe­men waard wat NIET gevon­den is bij de ana­ly­se van de 45 arti­ke­len, name­lijk dat Qig­ong nade­lig zou kun­nen zijn. Ner­gens in het arti­kel wor­den nega­tie­ve effec­ten van Qig­ong bij lucht­weg­in­fec­ties genoemd.

Een pret­tig lees­baar en goed uit­ge­werkt arti­kel, leuk om te bestu­de­ren, zorg­vul­dig uit­ge­voerd onder­zoek, met een actu­e­le waar­de en dus van belang. 

Noten

De zon­der haak­jes in super­script gemaak­te noten refe­re­ren aan de bron­nen in het arti­kel. Mét haakjes:

(1) Onder ande­re deze zoek­woor­den: immuun­func­tie, ont­ste­king, cyto­ki­ne, adem­ha­lings­spie­ren, buik­adem­ha­ling, stress, emotie.

(2) Onder ande­re deze zoek­woor­den: Qig­ong, Qi Gong, Tai Chi, Tai-Chi, Tai­chi, Taiji, Yi Jin Ying, Wu Qin Xi, Ba Duan Jin, Liu Zi Jue (deze laat­ste vier ook in diver­se spellingen).

(3) Een kli­ni­sche review wordt ook wel een ‘upda­te’ genoemd.
Het gaat om een grondig‑, maar min­der diep­gaand onder­zoek dan een sys­te­ma­ti­sche review of een meta-ana­ly­se (bei­de hele­maal boven­aan in de pyra­mi­de). Min­der diep­gaand bete­kent vaak dat het onder­zoek wat bre­der opge­zet is en dat is ook hier het geval.

Relax More - PTSS en auto-immuunziekten 1

Upda­tes wor­den ook vaker door inhou­de­lijk des­kun­di­gen gepu­bli­ceerd; in tegen­stel­ling tot bijv. een meta-ana­ly­se, die heel tech­nisch uit­ge­voerd kan wor­den door niet-deskundigen.

De bewijs­kracht van een kli­ni­sche review is niet dui­de­lijk inge­deeld, zie de pyra­mi­de hier­naast (bron).

Colofon

Bron­ar­ti­kel: Qig­ong for the Pre­ven­ti­on, Tre­at­ment, and Reha­bi­lita­ti­on of COVID-19 Infec­ti­on in Older Adults. Fan Feng, M.D., Ph.D., Syl­vie Tuch­man, B.A., John W. Den­nin­ger, M.D., Ph.D., Gre­go­ry L. Fric­chi­o­ne, M.D., Albert Yeung, M.D., Sc.D. 10 mei 2020. (PDF)

Dit blog is geschre­ven door Ronald de Caluwé. Het mag over­ge­no­men wor­den, ná toe­stem­ming en mét bron­ver­mel­ding én link naar dit blog. Neem dus eerst con­tact op.
De foto bij dit blog is van © Rob Feber, gemaakt tij­dens Wereld Tai Chi Dag 2018 in Apeldoorn.

5 2 stemmen
Beoordeel artikel
Abonneer
Laat me weten als er
guest
0 Reacties
Inline reacties
Bekijk alle reacties
0
Wil je een reactie geven op dit artikel? Cool!x
Scroll to Top