Neuroceptie

« Naar begrippenlijst

Onbewust versus bewust

Neuroceptie is het onbewuste proces in ons brein dat continu de omgeving ‘scant’ op gevaar. Vanuit overlevingsperspectief en onze evolutie bekeken een cruciaal proces, dat een grondslag vormt voor de polyvagaaltheorie. Met behulp van de ‘wijsheid’ die zich in ons lichaam en ons zenuwstelsel bevindt, kunnen we bepalen of we veilig zijn, zónder dat we daar bewustzijn voor nodig hebben.

Deze instinctieve reactie is sterker dan ons verstandelijke inschatting (perceptie) over een situatie. Dit is dan ook een belangrijk verschil en tevens reden waarom het begrip neuroceptie geïntroduceerd werd – in 2003 – door Stephen Porges:

  • perceptie vereist bewustzijn en besef, het is een cognitief proces;
  • neuroceptie komt reflexmatig tot stand, het is een neuraal proces.

Lichaamstaal

Het is nog niet bekend van welke neurale banen bij neuroceptie betrokken zijn. Verwacht wordt dat delen van het limbische systeem betrokken zijn, alsmede delen van de slaapkwabben die ‘biologische bewegingen’ beoordelen.
Deze biologische bewegingen zijn onder meer gezichtsuitdrukking, lichaamshouding, intonatie van de stem en hoofd- en handgebaren. Allemaal belangrijke aspecten van (met name non-verbaal) gedrag waaruit we onbewust de goede of slechte bedoelingen van een ander kunnen ‘lezen’.

Hierbij is ook nog een onderscheid te maken tussen de boven- en onderzijde van het gelaat. De bovenzijde, met daarin de ogen, geeft belangrijke veiligheidssignalen af, terwijl de onderzijde, met de kaken en tanden, een rol heeft bij het verdedigen door te kunnen schreeuwen of bijten.

Anderen zijn dus van grote invloed op ons gevoel van veiligheid. Signalen van veiligheid vanuit de ander zorgen ervoor dat wij niet in een defensieve toestand raken én vice versa. Het gevoel van veiligheid heeft impact op creatieve vermogens, op de mate waarin we liefdevol kunnen zijn en op het vermogen tot genezing.

Veel mensen weten dit, al dan niet bewust. De polyvagaaltheorie en in het basisconcept neuroceptie verklaren nu waarom dit is zoals het is.

Intuïtie

Neuroceptie zelf is onbewust, de fysiologische responsen in onze organen kunnen daarentegen wél bewust zijn. Neuroceptie zou wel eens de neurale basis van onze intuïtie kunnen zijn.

Een ander aspect is dat we voor onszelf een kloppend verhaal willen hebben dat onze ervaringen verklaart. Zo kunnen we bijv. vinden dat we iemand mogen of niet mogen; of al dan niet graag naar een bepaalde plek willen gaan, zonder dat daar een rationele verklaring voor is. We proberen ons gevoel steeds voor onszelf te verklaren en gebruiken daar soms de term intuïtie voor.

Het is belangrijk ons gewaarzijn van lichaamsreacties te erkennen en in te zien dat die reacties onze fysiologische toestand veranderen, maar ook onze perceptie van de buitenwereld beïnvloeden. Dit kan ons helpen onze persoonlijke verhalen over onze ervaringen beter te duiden.

Betrokken zenuwstructuren

Een aantal belangrijke zenuwstructuren die betrokken zijn bij het al dan niet afgeven en ontvangen van signalen van veiligheid (dan hebben we het vooral over de ogen, de mimiek, het stemgebruik en het gehoor) zijn in de hersenstam verbonden met de nervus vagus, en dan specifiek met de nieuwere, gemyeliniseerde zoogdierenbaan. Zo zijn gezicht en hart dus neuraal aan elkaar gekoppeld en wordt de nieuwe vagus ook wel het gezicht-hartsysteem genoemd.

Deze kennis geeft een aanwijzing voor therapeutische mogelijkheden die bijv. in de lichaamsgerichte traumatherapie al jaren worden toegepast – toen de polyvagaaltheorie en neuroceptie nog niet beschreven waren -, waarbij o.a. gebruik wordt gemaakt van klanken en (het spiegelen van) mimiek.

Weetjes

Een van de krachtigste triggers voor de neuroceptie van veiligheid is akoestische stimulatie. Denk bijv. aan een moeder die op een bepaalde toon een liedje zingt voor een baby. Een slaapliedje heeft aantoonbaar minder effect wanneer het door een lage mannenstem gezongen wordt. Hier ligt een belangrijke neurofysiologisch verband met auditieve overgevoeligheid, oftewel overgevoeligheid voor geluiden.

Wanneer iemand in een toestand van mobilisatie of immobilisatie is, is het moeilijker om signalen van veiligheid op te vangen. Pas als het ‘signaal veilig’ is gegeven, kan het autonome zenuwstelsel bijdragen aan herstel, groei en gezondheid.

« Naar begrippenlijst