Home » Learn More » Trauma » Trauma’s laten in het lichaam diepe sporen na – Interview met Bessel van der Kolk

Trauma’s laten in het lichaam diepe sporen na — Interview met Bessel van der Kolk

Relax More - Trauma’s laten in het lichaam diepe sporen na - Interview met Bessel van der Kolk

Inleiding

Pra­ten met getrau­ma­ti­seer­de kin­de­ren? ‘Ja, maar leer ze eerst hoe ze hun lichaam kun­nen kal­me­ren’, zegt de Neder­lands-Ame­ri­kaan­se psy­chi­a­ter Bes­sel van der Kolk. Hij vindt het onbe­grij­pe­lijk dat aan­ra­king, bewe­ging en ver­beel­dings­kracht uit de mees­te the­ra­pie­ën zijn ver­ban­nen. ‘Het zijn pre­cies die ele­men­ten die getrau­ma­ti­seer­de kin­de­ren hel­pen om zich weer vei­lig te voelen.’

Tekst: Dit­ty Eimers. Met dank voor de toe­stem­ming om het arti­kel te mogen over­ne­men van Augeo Maga­zi­ne 6.

Bessel van der Kolk

Hij is al meer dan veer­tig jaar bezig met onder­zoek naar trauma’s en wordt wereld­wijd beschouwd als een van de belang­rijk­ste experts op dat gebied. In het Trau­ma Cen­tre in Brook­li­ne, Mas­sa­chu­setts, dat hij der­tig jaar gele­den opricht­te, ziet hij ook nog elke week pati­ën­ten. Vol­was­se­nen én kin­de­ren. ‘Als een behan­de­ling bij mijn pati­ën­ten onvol­doen­de werkt, ga ik ver­der zoe­ken. Ik heb altijd nieu­we din­gen wil­len uitproberen.’

Als jon­ge psy­chi­a­ter geloof­de Bes­sel van der Kolk (73) in de wer­king van medi­cij­nen. Maar al snel kwam hij erach­ter dat zijn pati­ën­ten daar meest­al niet genoeg van opknap­ten. Ook het effect van pra­ten bleek beperkt. Dus ging hij op zoek naar nieu­we metho­des: EMDR (her­be­le­ving van het trau­ma met behulp van aflei­den­de sti­mu­lan­sen zoals hand­be­we­gin­gen), neu­ro­feed­back (het brein belo­nen als de her­sen­gol­ven het gewens­te patroon laten zien), mind­ful­ness, yoga, bewe­gings­the­ra­pie, theater.

Relax More - Traumasporen

In zijn boek ‘The body keeps the sco­re’ – in het Neder­lands ver­taald als ‘Trau­ma­spo­ren’ − doet hij ver­slag van zijn  decen­nia­lan­ge zoek­tocht. Na al die jaren weet hij dat er niet één bes­te manier is om getrau­ma­ti­seer­de kin­de­ren en vol­was­se­nen te hel­pen. Zijn weten­schap­pe­lij­ke onder­zoek en prak­tijk­er­va­ring heb­ben hem er wel van over­tuigd dat trauma’s voor­al in het lichaam die­pe spo­ren nala­ten. Daar ligt vol­gens hem ook de sleu­tel om kin­de­ren met trauma’s te behan­de­len. ‘Leer ze eerst om zich weer vei­lig te voe­len in hun lichaam.’

U schrijft dat trauma’s de structuur en de bedrading van de hersenen kunnen veranderen. Kunt u dat uitleggen?

‘Uit her­sen­on­der­zoek weten we dat trauma’s kun­nen lei­den tot ver­an­de­rin­gen in de her­se­nen. Als we schok­ken­de gebeur­te­nis­sen mee­ma­ken of ons bedreigd voe­len, zen­den we instinc­tief sig­na­len uit naar ande­ren om ons te hulp te schieten.

Maar als nie­mand te hulp schiet of gevaar blijft drei­gen, tre­den oude­re her­sen­ge­bie­den in wer­king: de emo­ti­o­ne­le her­se­nen, die uit de zoog­dier­her­se­nen en de rep­tie­len­her­se­nen bestaan. Dan blok­keert het tali­ge deel van het brein en scha­ke­len we over op pri­mi­tie­ve­re manie­ren van over­le­ven: vech­ten, vluch­ten of ver­stij­ven. Stres­shor­mo­nen zijn de motor van die reac­ties. Bij getrau­ma­ti­seer­de kin­de­ren en vol­was­se­nen is de stress­re­ac­tie chro­nisch gewor­den. Daar­door raakt het alarm­sys­teem in de her­se­nen ver­keerd afgesteld.’

Wat heeft dat voor effect op getraumatiseerde kinderen?

‘Zij kun­nen geen onder­scheid maken tus­sen reëel en denk­beel­dig gevaar en leven dus in een staat van con­stan­te waak­zaam­heid. Ze zijn bij­voor­beeld hyper­ge­voe­lig voor de klein­ste aan­wij­zin­gen van boos­heid en rea­ge­ren heel sterk op agres­sie van leeftijdgenoten.

Een van de moei­lijk­ste din­gen is dat ze din­gen heb­ben mee­ge­maakt waar­over ze niet kun­nen pra­ten. Omdat ze geen woor­den heb­ben voor wat hen is over­ko­men, leeft het trau­ma zich uit in hun lichaam. Hun emo­ti­o­ne­le her­se­nen geven steeds sig­na­len af dat de wereld onvei­lig is.’

Hoe merk je dat?

‘Het ver­ba­le deel van hun her­se­nen is als het ware afge­kne­pen. In tegen­ste­ling tot het rati­o­ne­le brein, dat zich uit via gedach­tes, druk­ken de emo­ti­o­ne­le her­se­nen zich uit in licha­me­lij­ke reac­ties. Je krijgt plot­se­ling hevi­ge buik­pijn, wordt mis­se­lijk, of krijgt een paniekaanval.

Het lijf van getrau­ma­ti­seer­de kin­de­ren is net een ping­pong­bal, waar­over ze geen con­tro­le heb­ben. Ze heb­ben vaak geen idee waar hun hef­ti­ge emo­ties en de span­ning die ze voe­len van­daan komen. Vaak weten ze ook hele­maal niet wat ze voe­len. Op een heel ele­men­tair niveau is hun gevoel van vei­lig­heid geschaad.’

Is dat permanente gevoel van onveiligheid en gevaar nog wel te herstellen?

‘Het brein is een plas­tisch orgaan, de her­se­nen kun­nen ver­an­de­ren door nieu­we erva­rin­gen op te doen, zeker als je jong bent. Dat is hoop­vol. Het belang­rijk­ste is om eerst het even­wicht op het diep­ste niveau te her­stel­len: door het lichaam te kalmeren.

In ons trau­ma­cen­trum laten we kin­de­ren op een tram­po­li­ne sprin­gen, schom­me­len, en balan­ce­ren op een even­wichts­balk. We raken ze voor­zich­tig aan of slaan een deken om hen heen. Wat je dan ziet is won­der­baar­lijk. Ze raken ver­trouwd met hun lichaam. En als hun lichaam kal­meert, gaat ook hun taal­ge­bruik vooruit.

Licha­me­lijk con­tact, het ele­men­tair­ste hulp­mid­del om te troos­ten en te kal­me­ren, is uit de mees­te the­ra­pie­ën ver­ban­nen. Ter­wijl juist dat enorm kan hel­pen om je weer vei­lig te voe­len in je lichaam, om te erva­ren dat het gevaar gewe­ken is. Als dat gebeurt, en het stress­sys­teem van de emo­ti­o­ne­le her­se­nen kal­meert, kun­nen ande­re delen van het brein ook weer gezon­der functioneren.’

‘Als het lichaam kal­meert, gaat het taal­ge­bruik vooruit’

Kunnen medicijnen ook helpen om traumaklachten van kinderen te verminderen?

‘Op dit moment slik­ken onge­veer een half mil­joen kin­de­ren in de Ver­e­nig­de Sta­ten anti­psy­cho­ti­ca. Die genees­mid­de­len wor­den vaak gebruikt om mis­han­del­de en ver­waar­loos­de kin­de­ren han­del­baar­der te maken. Daar­over maak ik me gro­te zor­gen. Met pil­len kun­nen ze zich beter beheer­sen en wor­den ze min­der agres­sief.
Maar die mid­de­len belem­me­ren ook hun lust tot spe­len en hun nieuws­gie­rig­heid. Juist die dri­ves heb­ben ze nodig om zich te ont­wik­ke­len tot goed func­ti­o­ne­ren­de volwassenen.’

En praten over traumatische ervaringen, helpt dat volgens u?

‘Ja en nee. Het is heel belang­rijk om te weten wat je voelt. Veel the­ra­peu­ten pro­be­ren met kin­de­ren en jon­ge­ren te pra­ten over de vre­se­lij­ke din­gen die hen zijn over­ko­men. Het is fijn als iemand je ver­haal aan­hoort, maar dat neemt door­gaans de inpren­ting van angst en onvei­lig­heid niet weg. Die heeft zich vast­ge­zet in niet-tali­ge delen van het brein en uit zich via het lichaam. Daar­om moet de aan­dacht voor­al gericht zijn op wat er in het lichaam gebeurt. Weet je wat je voelt? En waar­door wor­den die nare gevoe­lens getriggerd?

Voor getrau­ma­ti­seer­de kin­de­ren is het heel moei­lijk om dat te benoe­men. Wat ze voe­len is zo angst­wek­kend, dat ze lie­ver pro­be­ren om niet te voelen.’

Hoe kun je kinderen leren om die gevoelens te hanteren?

‘Vecht­spor­ten als kara­te en judo leren kin­de­ren dat ze con­tro­le kun­nen heb­ben over hun lijf en zich­zelf kun­nen ver­de­di­gen. Daar wor­den ze min­der ang­stig van. Yoga en Tai Chi, mind­ful­ness en sen­so­mo­to­ri­sche the­ra­pie (waar­bij de zin­tui­gen door aller­lei spel­le­tjes en bewe­ging wor­den geac­ti­veerd) zijn ande­re manie­ren om in een vei­li­ge omge­ving te voe­len wat er gebeurt in hun lijf.

Ook teke­nen helpt kin­de­ren om het ver­lam­men­de effect van trau­ma­ti­sche erva­rin­gen tegen te gaan. Ik werk­te met kin­de­ren die de aan­slag op de Twin Towers van dicht­bij mee­maak­ten. Ik vroeg ze om een teke­ning te maken van die dag. Er waren kin­de­ren die alleen naar­gees­ti­ge beel­den op papier kre­gen, van rook, vuur, pijn en doden. Maar er was ook een jon­ge­tje dat een tram­po­li­ne onder de torens teken­de, voor een zach­te lan­ding van de men­sen die moesten sprin­gen. Zijn ver­beel­ding had de vre­se­lij­ke waar­heid een ande­re draai gegeven.

Kin­de­ren die hun ver­beel­ding op zo’n manier kun­nen laten spre­ken, heb­ben min­der last van trau­ma­ti­sche gebeurtenissen.’

Maar dat is dus niet elk kind gegeven.

‘Nee, maar je kunt kin­de­ren wel leren zich op een vei­li­ge manier te uiten. In pro­jec­ten die we op scho­len doen, leren we leer­krach­ten om erva­rin­gen van getrau­ma­ti­seer­de kin­de­ren te benoe­men. In plaats van drift­bui­en, dag­dro­men of agres­sief gedrag te bestraf­fen, moe­di­gen we ze aan con­tact te maken. “Ik zie dat je van streek bent. Wil je mis­schien dit deken­tje om je heen slaan, zodat je wat kal­mer wordt? Wil je even bij mij op schoot zit­ten of zul­len we samen heel diep ademhalen?”

Als het kind gekal­meerd is, helpt de leer­kracht om zijn gevoe­lens te beschrij­ven. “Wat maak­te je zo ver­drie­tig of boos?’ ‘Wat denk je dat er gebeurt als je na school thuis­komt?” Op die manier kun­nen scho­len func­ti­o­ne­ren als vei­li­ge eiland­jes in een cha­o­ti­sche wereld.

Bewe­ging, spel, gym­nas­tiek, samen muziek maken of zin­gen: ook dat helpt getrau­ma­ti­seer­de kin­de­ren om uit hun vlucht- of vecht­mo­dus te komen, posi­tie­ve emo­ties te erva­ren en op een ple­zie­ri­ge manier met ande­ren om te gaan. Ik vind het onbe­grij­pe­lijk dat er steeds meer beknib­beld wordt op dat soort activiteiten.’

‘Scho­len kun­nen vei­li­ge eiland­jes zijn in een cha­o­ti­sche wereld’

Som­mi­ge vak­ge­no­ten vin­den dat er te wei­nig weten­schap­pe­lijk bewijs is voor de nadruk die u legt op trau­ma­be­han­de­ling via het lichaam. ‘Voor mij is het belang­rijk­ste dat mijn pati­ën­ten opknap­pen. Ik was een van de eer­sten die van­af het begin van deze eeuw onder­zoek deed naar EMDR. Dat is nu een geac­cep­teer­de trau­ma­be­han­de­ling, maar was in die tijd nog zeer omstreden.

Nu den­ken som­mi­gen dat ik een yoga-fana­ti­cus ben, omdat ik daar veel onder­zoek naar heb gedaan. Maar ik zie yoga voor­al als een tech­niek die ande­re deu­ren kan ope­nen bij getrau­ma­ti­seer­de men­sen. Net als the­a­ter. Daar heb ik me afge­lo­pen jaren in ver­diept. Ik vind het jam­mer dat daar nog zo wei­nig weten­schap­pe­lijk onder­zoek naar wordt gedaan.’

Hoe kwam u daarmee in aanraking?

‘Via mijn zoon. Die bracht de eer­ste twee jaar van de mid­del­ba­re school gro­ten­deels door in bed, ern­stig ver­moeid en opge­zwol­len door aller­gie­ën. Mijn vrouw en ik waren wan­ho­pig op zoek naar iets dat hem kon hel­pen. Gespreks­the­ra­pie haal­de wei­nig uit, maar toen hij ging mee­spe­len in een the­a­ter­groep, zagen we hem opknap­pen. Hij ervoer hoe het is om iemand anders te zijn en een bij­dra­ge te leve­ren aan een groep. Dat gaf hem een gevoel van con­tro­le, bekwaam­heid en eigen­waar­de. Zo raak­te ik geïn­te­res­seerd in het the­ra­peu­ti­sche poten­ti­eel van theater.

‘Mijn zoon knap­te op van deel­na­me aan een theatergroep’

Inmid­dels ben ik ervan over­tuigd dat the­a­ter getrau­ma­ti­seer­de jon­ge­ren een unie­ke manier biedt om toe­gang te krij­gen tot hun emo­ties en licha­me­lij­ke gewaar­wor­din­gen. Ze leren ver­schil­len­de rol­len aan te nemen en te zoe­ken naar manie­ren om die­pe emo­ties over te bren­gen aan het publiek.

Lief­de en haat, agres­sie en over­ga­ve, loy­a­li­teit en ver­raad: dat is waar het bij zowel trauma’s als the­a­ter om draait. Spe­len­der­wijs ver­ken­nen en onder­zoe­ken jon­ge­ren zo hun eigen erva­rin­gen, zon­der het woord trau­ma ooit uit te spreken.’

Relax More - Prof. Bessel van der Kolk

Prof. dr. Bes­sel van der Kolk (1943, Den Haag) ver­trok na zijn eind­exa­men naar de Ver­e­nig­de Sta­ten om medi­cij­nen te stu­de­ren. Hij spe­ci­a­li­seer­de zich als psy­chi­a­ter en is oprich­ter en direc­teur van het Trau­ma Cen­ter in Brook­li­ne, Mas­sa­chus­sets. Daar­naast is hij hoog­le­raar in de psy­chi­a­trie aan de uni­ver­si­teit van Bos­ton. Hij wordt beschouwd als een van ’s werelds meest voor­aan­staan­de des­kun­di­gen op het gebied van trau­ma­be­han­de­ling en post­trau­ma­ti­sche stressstoor­nis (PTSS).

Foto kind: Bek­ah Rus­som on Uns­plash

0 0 stemmen
Beoordeel artikel
Abonneer
Laat me weten als er
guest
39 Reacties
Oudste
Nieuwste Meest gestemd
Inline reacties
Bekijk alle reacties
39
0
Wil je een reactie geven op dit artikel? Cool!x
Scroll to Top